تبلیغات
میثاق با ولایت - بازنگری دستگاه نظری آینده‌پژوهی در جهان بینی اسلامی (2)
بازنگری دستگاه نظری آینده‌پژوهی در جهان بینی اسلامی (2)


در مجموع، اگر گونه‌های آینده پردازی، به سه طیف: 1. آینده پردازی آرمانشهری [22] 2. ترسیم خط سیر تمدن آینده (فلسفة تاریخ) 3. تحلیل آینده برپایه داده‌های صنعتی و فن شناختی تقسیم شوند، بنا بر مباحث قبلی، در اسلام گزاره‌های حیاتی و مهمی برای بخش‌های اول و دوم وجود دارد. برای بخش سوم نیز اگر نگاه به آینده متمركز بر حوزة فرهنگ و ارزش‌های اجتماعی باشد (آینده‌نگاری نسل چهارم)، اسلام دراین زمینه نیز گزاره‌های ویژه و مهمی دارد؛ لذا اهمیت دارد كه آینده‌پژوهی همچون یك علم میان رشته‌ای و فرارشته‌ای، ارتباط لازم را با علوم اسلامی [23] برقرار كرده و در وجوهی كه ضروری است، مطابق جهان‌بینی اسلامی باز تعریف شود.

4-1. گزاره‌هایی در جهت بازتعریف آینده‌پژوهی از نگاه اسلام

با توجه به مطالب پیش گفته شده بر اساس ادبیات آینده‌پژوهی و گزاره‌های مرتبط از دین مبین اسلام، به باز تعریف این فرایند می‌پردازیم:
الف. همچنان‌كه خاستگاه اصلی انسان برای آینده پژوهی، دو عامل عقل و وحی(قرآن و روایات اهل بیت عصمت علیهم السلام) می‌باشد، ساخت آینده نیز با این دو عامل امكان‌پذیر است. با این تفاوت كه محصول عقل تجربی، علم و فناوری بوده و وحی، جهت دهنده و تكامل بخش آن به سوی حقایقی فراتر از عالم حس و تجربه است.
ب. از نگاه اسلام، حوزة بحث و اثرِ آینده‌پژوهی ـ چه به مفهوم علم و چه به مفهوم فناوری ـ آیندة انسانی است كه دو بعد جسم و روح داشته در شأن خلیفه الهی آفریده شده است تا با پاسداری از امانت الهی در عرصة خاك به نقش آفرینی مشغول شده و به مراتب عالی حیات مادی و دریافت‌های معنوی نائل گردد. انسان، در جهان بینی اسلامی، جایگاه و ویژگی‌های مشخصی در ابعاد فردی و اجتماعی در صحنة عالم دارد، لذا آینده‌پژوهی در فضای مفهومی اسلام، با چالش علم تجربی و فلسفی برای تعریف رابطه انسان، طبیعت و خدا، مواجه نیست.
ج. در آینده‌پژوهی از نگاه اسلام، با تكمیل نقطه نظرات بعضی از دانشمندان، خاستگاه نگاه انسان به آینده، پس از نیاز انسان به حفظ بقای مادی، به حس كمال جویی و تأمین سعادت ابدی تعریف می‌شود.
د. آینده‌پژوهی از نگاه اسلام، با حوزه‌هایی از مطالعه آینده ارتباط برقرار می‌كند كه به نوعی با آیندة انسان و جامعه رابطه داشته باشد و برای این مطالعه نیز قائل به مطالعة بین رشته‌ای اعم از علوم تجربی، فلسفی و اسلامی است.
د. آینده‌پژوهی از نگاه اسلام نیز دارای دو وجه اكتشافی و تجویزی است. از طرفی با وجهة اكتشافی خود، هم سعی در واكاوی محیط محسوس پیرامون انسان و جامعه (علوم طبیعی و فناوری‌های سخت) برای تسلط بر طبیعت داشته و هم سعی در واكاوی ظرفیت‌های روحی و روانی انسان و جامعه (علوم انسانی و فناوری نرم) برای تدبیر بهتر امور فردی و اجتماعی دارد. از طرف دیگر، بر اساس وجه تجویزی متخذ از منابع قرآن و روایات اهل بیت علیه السلام آیندة مطلوب را ترسیم می‌كند. حتی برای رسیدن به آیندة امن و پایدار به آن تكاپوی اكتشافی ـ به ویژه در بعد نرم ـ جهت می‌دهد.
نگاه به آینده‌پژوهی از زاویة دید اسلام، فراتراز سطح «روش و ابزار بررسی آینده» بوده و در خصوص «چرایی، محتوا و فلسفة بررسی آینده» و در حقیقت جهت دهی به روش‌ها، ابزارها و فرآیندها بحث می‌كند؛ اما هم در جنبة اكتشافی آینده و هم در جنبة تجویزی آن، بر روش‌شناسی‌های منطقی تأكید دارد.
ه‍. آینده‌پژوهی از نگاه اسلام، با اتكای به منابع قطعی الصدور در بیان جهان بینی، فلسفه تاریخ بشری، آرمان‌ها و ارزش‌ها؛ انسان و جامعة انسانی را به دور از تشویش تجربه‌های ناقص بشری، در مسیر كلی منتج به سعادت فرا می‌خواند.
و. آینده‌پژوهی از نگاه اسلام، جدا از این‌كه فهم چیستی آینده را فراتر از ظرفیت عقلی و معرفتی بشر می‌داند، انسان را به بهره‌گیری از عقل تجربی و عقل فلسفی و فراسوی آن‌ها خرد جمعی، برای طراحی آینده تشویق می‌كند. جالب این‌كه گزاره‌های اسلام در باب آینده، بیش از آن‌كه بر شناختن تأكید داشته باشد بر ساختن و برنامه ریزی برای آن، دلالت دارد. در مجموع، دین اسلام، امكان پیش بینی آینده را برای محدودی از نخبگان امكان پذیر دانسته است؛ ولی طراحی و ساخت آینده را نیازمند حضور، همگرایی وتعهد همگان می‌داند.
ز. به اعتقاد جیمز دتیور، آینده، از تعامل چهارمؤلفه پدید می‌آید (وحیدی مطلق و ملكی‌فر، www.iranforesight.ir: ص5) رویدادها، روندها، تصویرهای آینده و اقدامات؛ اما با توجه به آموزه‌های دین اسلام، شكل‌گیری آینده در بستر ارادة الهی قابل بررسی است؛ لذا آرمان‌ها و اقدامات ما به انضمام پیش بینی و بررسی حوادث و روندهای جاری سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، طبیعی، وقتی می‌تواند به ساخت آینده‌ای امن و پایدار بینجامد كه مبتنی بر بررسی و مطالعة ارادة الهی در جریان آفرینش باشد. به عبارتی در اسلام، گزاره‌ای مهم‌تر از آنچه دانشمندان غربی از عوامل شكل دهندة آینده مطرح می‌كنند، طرح می‌شود و آن، ارادة الهی است. اگر تلاش‌های بشری برای تحقق امری در آینده بسیج شوند، فصل الخطاب برای شكل‌گیری آینده، ارادة الهی خواهد بود. این گزاره، فقط در جهان بینی اسلامی قابل فهم و تحلیل می‌باشد.
آینده متأثر از چیست؟
ح. آینده‌پژوهی از نگاه اسلام، به نحو هنرمندانه‌ای نگاه به آخرت را با نگاه به دنیا می‌آمیزد و این دو را لازم و ملزوم هم می‌داند. ضمن این‌كه نگاه به آینده را فراتر از خاك، به افلاك می‌برد.
ط. این آینده پژوهی، سیر تمدن بشری را هدفمند دانسته و مهم‌تر این‌كه با بشارت پیروزی صالحان و پرهیزكاران در آینده و ظهور امام حاضر، انگیزة درونی مضاعفی برای تلاش و استقامت، به انسان می‌بخشد. اسلام، انسان‌ها را به تمهید ظهور واستقبال از حجت زندة الهی فرا می‌خواند، تا با بهره‌گیری از آن عقل كل، نه تنها به حل بهتر مسائل زندگی خود موفق شوند، بلكه در جایگاه اشرف مخلوقات، به كمال واقعی خود در معرفت و كشف رازهای خلقت نایل گردند؛ لذا مفهوم عمیق انتظار را همچون ذخیرة بی بدیلی برای معنا و هدف دهی به زندگی و ایجاد امید به آیندة روشن، همراه دارد.
ذكر این نكته مفید خواهد بود كه اگر ظهور امام زمان علیه السلام و مباحث آخرالزمانی اسلام كه یك واقعة قطعی است، حتی یك واقعة شگفتی ساز [24] در نظر گرفته شود؛ به حكم عقل سلیم، می‌باید آمادگی لازم را در وجوه مختلف اجتماعی، اقتصادی و به ویژه فرهنگی برای آن، به وجود آورد.
حاصل این‌كه هر جامعه‌ای كه جایگاه خود را بر اساس جهان بینی خالق هستی بازشناخته، و روند توسعة علمی و گسترش نوآوری و خلاقیت اجتماعی خود را همراه روند توسعه فرهنگی و انگیزش اجتماعی‌اش با ارادة الهی همگرا كند، نه تنها می‌تواند در آینده نه چندان دور، جایگاه ممتازی میان تمدن بشری بازیابد، بلكه خواهد توانست مسیر وصول خود را به آیندة امن و پایدار هموارنماید.
البته به طور حتم در مسیر رسیدن به آیندة امن و پایدار، روندها و حوادثی رخ خواهد داد كه باید خود را برای آن‌ها آماده كرد؛ اما مهم این است كه اقدامات كنونی در راستای آرمان‌های همگرا با ارادة الهی بوده و حتی المقدور به بهره‌گیری مناسب از فرصت‌ها (روندها و حوادث مثبت ) و دفع به موقع چالش‌ها (روندها و حوادث منفی) منجر شود؛ به ویژه آنچه در این میان به عنوان دو پیشران كلیدی و محوری قابل توجه و سرمایه گذاری جدی است، كلان روندهای توسعه علمی و توسعه فرهنگی است كه هدایت آن در بلند مدت، مسیر توسعه ملی را دگرگون خواهد ساخت. لذا این امر، مستلزم تمركز ساختاریافته بر آیندة «علوم و فناوری‌ها در بستر فرهنگ اسلامی» می‌باشد.

4-2. اصول آینده‌پژوهی از نگاه اسلام

با استفاده از معارف دین اسلام، علاوه بر اصولی كه در بخش 2.3 تصریح شد، اصول دیگری را می‌توان به اصول آینده‌پژوهی افزود. ضمن این‌كه این اصول، سطح و عمق ممتازی به مطالعات آینده‌پژوهی می‌بخشد، برخی جوانب اصول آینده‌پژوهی عرفی را نیز تكمیل می‌نماید:
الف. آیندة انسان، انتها ناپذیر و ابدی است. به استناد منابع علوم اسلامی، امتداد و جریان حیات انسان، ابدی بوده و به پایان حیات این دنیا منتهی نمی‌شود. اهمیت مطلب در این است كه آن آیندة ابدی، متأثر از فرآیند زندگی دنیای او است.
ب. گرچه انسان در یك چارچوب مشخص، امكان تصرف در آینده را دارد، ارادة او در ساخت آینده، در طول ارادة الهی قرارمی گیرد. عالم خلقت، بر اساس قوانین تكوینی الهی طراحی شده است كه در آن میان، انسان دارای ویژگی‌های ممتازی چون عقل، اختیار و روح الهی است. كشف قوانین تكوینی و بهره‌گیری از آن‌ها، می‌تواند اوج بهره‌گیری از طبیعت را برای انسان به ارمغان داشته باشد. با توجه به تمایز انسان از سایر مخلوقات، خداوند برای تضمین بیشترین بهره‌گیری انسان از عالم هستی و در راستای هدف خلقت او، به ابلاغ قوانین تشریعی پرداخته است؛ بنابراین به‌كارگیری ارادة انسانی دركشف و فهم قوانین تكوینی(علم و فناوری) و قوانین تشریعی (نهادها) و فلسفة خلقت است كه می‌تواند انسان را در جهت تسخیر آیندة امن و پایدارش راهنمایی كند.
ج. برخی آینده‌ها قطعاً وقوع خواهند یافت؛ همچنان‌كه بنا بر استدلالات و روشمندی‌های موجود در حوزة علوم طبیعی و انسانی، وقوع برخی رویدادها اثبات شده و بلكه بدیهی‌اند؛ برای نمونه: در علم ستاره‌شناسی، پایان یافتن عمر خورشید قطعی است و در علم جمعیت‌شناسی، پیر شدن جمعیت یا وقوع مرگ انسان ـ پایان زندگی دنیایی او ـ محرز است. در علوم اسلامی نیز بنا بر استدلالات و روشمندی‌های خاص خود، وقوع رستاخیز (معاد) و در ادامه، حیات ابدی انسان و نیز ظهورآخرین منجی بشریت اثبات شده است.
گرچه در هیچ كدام از موارد فوق، زمان وقوع یا كیفیت وقوع آن‌ها دقیقاً مشخص نیست، بنا به تناسب اهمیت و تأثیرگذاری هر یك از رویدادهای فوق درآیندة جامعه و فرد، باید به كسب آمادگی‌های لازم برای ورود به آینده پرداخت.
د. آینده‌هایی مطلوب هستند كه در راستای تأمین آیندة امن و پایدار جامعة انسانی تعریف شده باشند و آیندة امن و پایدار نیز ذیل آموزه‌های الهی اسلام قابل تعریف است.

4-3. پیدایش زمینة طرح آینده‌نگاری نسل پنجم

آینده نگاری فرآیندی است كه در ادامه مطالعات آینده پژوهانه در سطح كشورهای جهان مورد توجه قرارگرفته و دارای اهداف ااختصاصی و عام می‌باشد (عظیمی، همان: ص13-15). فرهاد نظری زاده چارچوبی از روند شكل گیری نسلهای چهارگانه آینده نگاری ارایه كرده است (نظری‌زاده، 1385). مرور نسل‌های اول تا چهارم آینده‌نگاری و بررسی تمایز و جهش‌های معرفت شناختی هر یك، معطوف به ابعاد و ماهیت حوزه‌های مؤثر بر آینده علم و فناوری می‌باشد در نظر گرفتن فشار علم در نسل اول آینده نگاری، رایج بود.
در نسل دوم آینده نگاری، كشش بازار نیز مورد ملاحظه قرارگرفت. مسایل اجتماعی، زیست محیطی، تعاملات محیط بیرونی و درونی، از ملاحظاتی بوده كه موجب طرح نسل سوم آینده‌نگاری شده است. زمینة طرح آینده‌نگاری نسل چهارم، بسط نگاه از حوزه علوم و فناوری‌های سخت، به علوم و فناوری‌های نرم بوده است. نتیجة تجارب بین المللی حكایت از آن دارد كه آینده، ساختنی است ـ و مهم‌ترین رویكرد برای ساخت آینده، یافتن بهترین مسیر توسعه علم و فناوری مطابق خواست‌ها و نیازهای جامعه است.
آینده نگاری نسل پنجم: باز خوانی تجارب گذشته و نیز مرور آموزه‌های دین اسلام، فضای جدیدی برای تغییر رویكرد برای ساخت آینده پیش رو قرار می‌دهد كه می‌توان از آن به عنوان آینده نگاری نسل پنجم یادكرد. جهش اصلی میان آینده‌نگاری نسل پنجم با نسل‌های پیشین(جدول شماره1)، در عمق نگاه به آینده است. در این رویكرد، هدف، ساخت آینده امن و پایدار است كه متأثر و متصل به آینده جاودان تعریف می‌شود.
در این رویكرد، بر محوریت مجموعه علوم و فناوری نرم و سخت، عرضه و تقاضای علم و فناوری، عوامل درونی و بیرونی تأكید می‌شود، با این تفاوت اساسی كه فرآیند بسط و به‌كارگیری علم و فناوری ـ به ویژه علوم و فناوری‌های نرم ـ هم جهت با آموزه‌ها و عقاید متقن اسلام و گسترش تقوای الهی و به عبارت دقیق‌تر در راستای اراده الهی صورت می‌گیرد.
اگر یكی از اهداف عمده در آینده نگاری‌های نسل‌های قبلی گسترش و توسعه نوآوری و خلاقیت اجتماعی باشد در آینده‌نگاری نسل پنجم؛ علاوه بر آن، هدف دیگری چون گسترش و توسعه انگیزش و هدفمندی اجتماعی، مطابق با یك جهان بینی بی بدیل و استثنایی می‌باشد. لذا از جمله نتایج عام آینده‌نگاری نسل پنجم، تمركز بر آینده بلند مدتی است كه در امتداد آیندة امن و پایدار و آیندة جاوید رقم بخورد. به عبارتی معاش نیكو را در جهت معاد نیكو هدف گذاری نماید. این مهم، فضای مفهومی مناسبی برای اتصال نقشه جامع علمی و مهندسی فرهنگی كشور ایجاد می‌كند.
مرحله توسعه محتوا و ویژگی دورة زمانی
نسل اول پیش‌بینی فناوری دهه‌های 1920 و 1930
نسل دوم عرضه و تقاضای فناوری‌ها دهه 1960
نسل سوم عرضه و تقاضای فناوری‌ها
عوامل محیطی درونی: اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی
عوامل محیطی بیرونی: روندهای علمی، سیاسی،… دهه 1990
نسل چهارم عرضه و تقاضای فناوری‌ها
ابعاد اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی فناوری‌ها
عوامل محیطی درونی و بیرونی
ورود به عرصة علوم و فناوری‌های نرم 2000 تاكنون
نسل پنجم عرضه و تقاضای فناوری‌ها
ابعاد اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی فناوری‌ها
عوامل محیطی درونی و بیرونی
ورود به عرصة علوم و فناوری‌های نرم
تغییر مختصات نگاه به آینده انسان از ملك تا ملكوت مطابق با جهان بینی اسلامی

مرحله توسعه

محتوا و ویژگی

دورة زمانی

نسل اول

پیش‌بینی فناوری

دهه‌های 1920 و 1930

نسل دوم

عرضه و تقاضای فناوری‌ها

دهه 1960

نسل سوم

عرضه و تقاضای فناوری‌ها
عوامل محیطی درونی: اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی
عوامل محیطی بیرونی: روندهای علمی، سیاسی،…

دهه 1990

نسل چهارم

عرضه و تقاضای فناوری‌ها
ابعاد اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی فناوری‌ها
عوامل محیطی درونی و بیرونی
ورود به عرصة علوم و فناوری‌های نرم

2000 تاكنون

نسل پنجم

عرضه و تقاضای فناوری‌ها
ابعاد اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی فناوری‌ها
عوامل محیطی درونی و بیرونی
ورود به عرصة علوم و فناوری‌های نرم
تغییر مختصات نگاه به آینده انسان از ملك تا ملكوت مطابق با جهان بینی اسلامی

 


جدول1- گامهای كلی تغییر مبانی والزامات مطالعات آینده پژوهی (اقتباس شده از: نظری زاده: 1385).

همچنان كه هدف از توسعه علوم و فناوریهای سخت تسلط بیشتر برطبیعت و هدف از توسعه علوم و فناوریهای نرم تسلط بیشتر بر روان انسان و جامعه بوده است؛ اگر این رویكرد هماهنگ با اراده الهی شده و در تعامل با بسط و تعمیق تقوی الهی در جامعه صورت گیرد، بهره جامعه انسانی از مواهب و نعم الهی در گستره آفاق و انفس به صورت تصاعدی فزونی(بركت) خواهد یافت.

پی نوشت ها :

[22]. آرمانشهر سازی، به عنوان یك فعالیت آینده پژوهانه در راستای طراحی‌ آینده‌ و كوششی‌ برای‌ تعیین‌ آگاهانه‌ و ارادی تاریخ ذكر شده است كه نمونه‌هایی از آن عبارتند از : آیین‌ كشورداری افلاطون‌، كتاب‌ جمهوری، و شهر خدای‌آگوستین، مدینه‌ فاضله فارابی، شهر آفتاب‌ كامپانلا و اتوپیای‌ مور (اكرمی، همان: ص7-9).
[23]. علوم اسلامی علومی هستند كه موضوع و مسائل آن‌ها، اصول یا فروع اسلام است یا مواردی هستند كه اصول و فروع اسلام به استناد آن‌ها [با استفاده از قرآن و سنت]اثبات می‌شود؛ مانند علم تفسیر، علم حدیث، علم فقه، علم كلام، علم اخلاق (مطهری، 1369: ج1، ص15).
[24]. در ادبیات آینده پژوهی، واقعه‌ای كه احتمال رخداد آن پایین بوده ولی وقوع آن، آثار عمیقی به جای بگذارد Wild Card گفته می‌شود (عظیمی، همان: ص27).

منبع:www.entizar.ir