تبلیغات
میثاق با ولایت - مهدویت درصدا و سیما
مهدویت درصدا و سیما


«مهدی‌باوری» جزء مهمی از اصول اعتقادی شیعیان است. ایرانیان این اعتقاد را به نحو بارزی آشكار ساخته و آیین‌های بسیاری را حول انتظار آخرین حجت خدا سازمان داده‌اند. نشر آثار مكتوب از این حوزه بیشترین حجم را به خود اختصاص می‌دهد. صدا و سیما نیز؛ به عنوان فعال‌ترین و تأثیرگذارترین رسانة همگانی ـ هرچند با تأخیر زمانی و رتبی ـ به این موضوع پرداخته است. اولین و مهم‌ترین اثر تلویزیونی مهدوی، برنامة «به سوی ظهور» بوده كه به كسب دیپلم افتخار «بهترین برنامه مذهبی سیما» نیز نائل آمد.
مقالة حاضر، كه خلاصه‌ای از پایان‌نامة نویسندة محترم است، دربارة «مهدویت در سیمای جمهوری اسلامی؛ با نگاهی به برنامة به سوی ظهور» گفت‌وگو می‌كند. امید كه طبع خوانندگان گرامی را بیاراید.
انتظار موعود و حكومت عدالت‌گسترش از اعتقادات روشن و صریح همة مسلمانان است. مفهوم انتظار آماده شدن وفراهم سازی بستر حكومت عدالت‌گستر امام عصر(علیه السّلام) است.
امام عصر (علیه السّلام) به عنوان آخرین حجت، و امام حیّ و حاضر شاهد تمامی‌اعمال وكردار شیعیان هستند و به شیوه‌ای كاملاً پنهان و نامحسوس افراد را هدایت می‌كنند. اینگونه نیست كه امامت حضرت ولی عصر(علیه السّلام) بعد از ظهورشان آغاز شود بلكه هم اكنون درحال هدایت و راهنمایی افراد هستند و به تكالیف امامت خود عمل می‌نمایند.
فرهنگ والای مهدوی به عنوان اعتقادی ریشه دار، بنیادین واصیل درفرهنگ تشیع مطرح است تا جایی كه ‌این اعتقاد سبب بسیج عمومی‌ و مقوم آیین‌ها و انگیزه‌های انسانی است. نمادی كه عامل عدالت خواهی و ظلم ستیزی جوامع شیعه در طول تاریخ بوده است.
جامعه شیعی‌ ایران همواره در طول تاریخ، وجود امام عصر(علیه السّلام) و انتظار فرج آن حضرت را به عنوان اصول اصلی خود برشمرده، و وجود آن حضرت را به عنوان امام و پیشوای دوازدهم پذیرفته و او را خاتم الاوصیا می‌داند.
ایرانیان‌ این موضوع را به عنوان یکی از وجوه ممیزه خود توسعه داده و حول انتظار ظهور آیین‌های بسیاری را سازمان داده و آن را به صورت یك اصل اصیل اعتقادی پرورده‌اند. این اعتقاد كه عاملی تعیین‌كننده در تعریف وظایف اجتماعی ـ سیاسی شیعیان در حیات دنیوی است، در اثر مواجهه با‌ ایدئولوژی‌های گوناگون در دهه‌های اخیر نقشی اساسی در شكل‌دهی به بازنمودهای دینی و جهت گیری‌های فرهنگی و اجتماعی ـ سیاسی‌ ایرانیان‌ ایفا كرده است.
جوامع شیعی برای ابلاغ و‌ترویج‌ این رکن و اصل اساسی از هر امکانی استفاده کرده اند. با وجود‌ این باید دقت داشت كه اهمیت محوری اعتقاد مهدوی و انتظار امام عصر (علیه السّلام)، نه تنها به شكل گیری نظامات اعتقادی و عملی یكسان منتهی نشده است، بلكه خود موجب شكل گیری و بروز عقاید و گرایش‌های متنوع و حتی متضاد در جامعه شیعی شده است.
انتظار امام عصر(علیه السّلام) را در جوامع شیعی، در طول تاریخ می‌توان به دو گونه تقسیم نمود:3

الف) انتظار فعال:

دیدگاه امام خمینی ( رحمت الله علیه) را شامل می‌شود كه منتظران در آن وظیفه زمینه سازی ظهورامام (علیه السّلام) را دارندكه در نهایت با ارایة نظریة ولایت فقیه توسط امام خمینی( رحمت الله علیه) و رهبری سیاسی بلامنازع‌ایشان منجر به تشكیل حكومت اسلامی‌در ایران گردید.

ب) انتظار غیرفعال:

منتظران حضرت به غیر از دعا برای تعجیل ظهور امام وظیفه‌ای ندارند و با دست‌نزدن به هیچ عمل و اقدامی‌در رفع مشكلات زمان خود می‌توانند زمینة پرشدن جهان از ظلم و ستم را‌ ایجاد كنند كه خود‌ این امر سبب تعجیل در ظهور‌ ایشان می‌گردد.
مروری كوتاه بر جریانات فكری و بازنمایی‌های اعتقادات مهدوی نشان می‌دهد كه موضوع مهدویت تا مدت‌ها مسکوت ماند تا‌ اینکه در دهة 60 به دلیل در جریان بودن جنگ تحمیلی، مهدویت در بطن جامعه و به شکل مفاهیم والای معنوی چون شهادت و...حضور یافت.
پس از دهة 70 فعالیت‌ها و جنبش‌های متنوعی در زمینة مهدویت درجامعه آغاز شد. این فعالیت‌ها در ابتدا بیشتر به شكل نشر آثار مکتوب حول محور منابع اعتقادی شیعه بودند. سپس برخی نویسندگان و فعّالان مهدوی اقدام به نوشتن کتاب‌هایی درحوزة طرح ریزی استراتژی برای ارکان مهم نظام اسلامی‌ و افراد جامعه ازجمله مردم، جوانان و...غیره کردند. ازجمله مهم‌ترین نكات مورد توجه در‌این نوشتارها وظایف منتظران و فرهنگ انتظار بود.
صداوسیمای جمهوری اسلامی‌نیز با تأخیر به موضوع مهدویت پرداخته است. از حدود سال‌های 74ـ75 برنامه‌ای با عنوان «انتظار سبز» از صدای جمهوری اسلامی‌ پخش شد و برخی شبكه‌های رادیویی مانند رادیو جوان و معارف در سال‌های اخیر برنامه‌هایی در‌این زمینه تولید كرده اند4 اما درحوزه سیما‌ این موضوع با تأخیر بیشتری یافت، تا آنكه در سال‌های اخیر شاهدیم كه سیمای جمهوری اسلامی‌ایران به موضوع مهدویت بیشتر از گذشته توجه نموده است.
مروری كوتاه بر برنامه‌های پخش شدة سیما نشان می‌دهد كه ازحدود سال1380 سیمای جمهوری اسلامی‌، روند افزون‌تری را در پرداختن به موضوع مهدویت آغاز نموده است. البته درسال‌های گذشته نیز سیما بنابر روال همیشگی خود برنامه‌های مناسبتی برای‌ ایام نیمه شعبان و روزهای جمعه تدارك دیده و پخش كرده است. همچنین در برنامة مذهبی خود قسمت‌ها یا بخش‌هایی را به موضوع مهدویت اختصاص داده است.
اما بنا برآمارهای سازمان صداوسیما كه نگارنده توانسته به آن دسترسی پیدا نماید، می‌توان گفت، اولین و مهم‌ترین برنامه اختصاصی مهدوی سیما كه برای اولین بار در سال‌های 80 و81 ساخته شد، سری اول برنامه «به سوی ظهور» (به شكل ضبط شده) می‌باشد كه درسال‌های بعد تاسری چهارم آن نیز ادامه پیدا نمود و از شبكه دوم سیما پخش شد.
همچنین درسال‌های اخیر برنامه‌هایی مانند «پایان دوران» ازشبكه اول، چهل وادی تماشا، سریال پردة عشق ومشق انتظار از شبكه دو، مجموعة ‌تركیبی موعود، سپهری دیگر و صبح امید ازشبكه چهار، مجموعه عطرعاشقی و برنامه‌های پرسش و پاسخ، میزگرد یا مجموعه‌هایی چند قسمتی در زمینة مهدویت و امام عصر(علیه السّلام) ساخته و پخش شده است. در حالی كه درسال‌های گذشته برنامه‌های اختصاصی دربارة‌ این موضوع كمتر ساخته می‌شد.
چنانكه گفته شد، یكی از اصلی‌ترین‌ اینگونه برنامه‌ها، برنامة «به سوی ظهور» است. این برنامه، اولین برنامه‌ای است که به صورت مستمر، خاص، غیر مقطعی و در قالبی متفاوت از دیگر برنامه‌های مشابه در مورد امام زمان (عج) و فرهنگ مهدویت (در شبکه دو و روزهای جمعه) ساخته و پخش شده است. تاکنون چهار سری (دو مجموعه ضبط شده و دو مجموعه زنده) از‌ این برنامه و در مدت زمانی حدوداً چهار سال پخش شده است و طبق اعلام مرکز تحقیقات و مطالعات صدا و سیما جزء برنامه‌های نسبتاً موفق و پربیننده در بین مجموعه‌های مذهبی تولید شده در سیما محسوب می‌شود.5 همچنین برنامه «به سوی ظهور» در جشنواره اخیر تولیدات سیما دیپلم افتخار بهترین برنامه مذهبی را کسب كرده است.»6
طبق نظر سنجی مركز تحقیقات، برنامه «به سوی ظهور» درمقایسه با برنامه‌های مشابه از موفقیت نسبتاً خوبی برخوردار بوده؛ این درحالی است كه ساعت پخش‌ این برنامه جمعه صبح‌ها هم‌زمان با پخش برنامه‌های سرگرم كننده از شبكه‌های دیگر بوده است.
بسیاری از افراد در این ساعات مشغول استراحت یا فعالیت‌های دیگری هستند. ضمن اینكه این ساعات اصولاً جزء ساعات پرمخاطب تلویزیون نیست. با وجود‌ این برنامه توانسته درحد نسبتاً خوبی در جذب مخاطب تلویزیون موفقیت كسب كند به طوری كه 28درصد پاسخ‌گویان صرف نظر از تواتر تماشا بیننده این برنامه بوده‌اند كه در میان برنامه‌های مذهبی رقم قابل توجهی بوده است. بر‌ این اساس سری چهارم‌ این برنامه را می‌توان كامل‌ترین و جا افتاده‌ترین سری از‌ اینگونه مجموعه برنامه‌ها دانست. با درنظر گرفتن‌ این موضوع دراین پژوهش به پرسش‌های اصلی ذیل پاسخ می‌دهیم:
1. برنامه «به سوی ظهور» كدام جریانات فكری اصلی حول موضوع مهدویت را در جامعه بازنمایی می‌كند؟
2. شیوه و نحوة اصلی ارائه در‌این برنامه كدام است؟

دیدگاه‌های گوناگون دربارة انتظار

امید و آرزوی تحقق نوید جهانی انسانی، در زبان روایات اسلامی‌«انتظار فرج» خوانده شده و عبادت، بلكه افضل عبادات شمرده شده است.7
دو دیدگاه عمده‌ای كه درمورد انتظار فرج امام عصر(علیه السّلام) درطول تاریخ ودرجوامع شیعی وجود داشته ومحققی چون شهید مطهری نیز دركتاب قیام و انقلاب مهدی(علیه السّلام) بدان اشاره كرده، عبارت‌اند از «انتظاری كه سازنده و نگهدارنده، تعهدآور، نیروآفرین و تحرك‌بخش است، به گونه‌ای كه می‌تواند نوعی عبادت و حق پرستی شمرده شود، و انتظاری كه گناه، ویرانگر، اسارت بخش وفلج كننده است و نوعی «اباحی‌گری» باید محسوب شود».8
این تقسیم بندی را دكتر شریعتی نیزدارد: انتظار منفی و انتظار مثبت. این دو انتظار درست ضدّ یكدیگرند. یكی بزرگ‌ترین عامل حركت و ارتقاء، تن دادن به ذلت و توجیه «وضع موجود» و دیگری پیش رونده و آینده گرا.9

دو برداشت از ظهور

برای توضیح انواع مختلف انتظار می‌توان به تحقیق جامعی كه یكی از محققین مهدوی كشور انجام داده استناد نمود. او انتظار را در طول تاریخ به دو دیدگاه كلامی‌ ـ اعتقادی و فرهنگی ـ اجتماعی تقسیم می‌كند. در دیدگاه كلامی‌ به طور عمده دو بعد از ابعاد شخصیت و زندگانی امام مهدی(علیه السّلام) مورد توجه قرار می‌گیرد: نخست‌ اینكه آن حضرت، حجت خدا، تداوم بخش سلسله حجت‌های الهی و دوازدهمین امام معصوم از تبار امامان معصوم شیعه است كه در حال حاضر در غیبت به سر می‌برند. دوم‌ اینكه‌ ایشان شخصیتی است تاریخی كه در مقطع زمانی معینی از پدر و مادر مشخصی به دنیا آمده، حوادث متعددی را پشت سر گذاشته، با انسان‌های مختلفی در ارتباط بوده و منشأ رویدادها و تحولات مختلفی در عصر غیبت صغرا بوده اند.10
دیدگاه فرهنگی ـ اجتماعی ضمن پذیرش همه مبانی و اصول مطرح شده در دیدگاه كلامی‌ ـ تاریخی در پی‌ این است كه موضوع مهدویت را مبنایی برای پی‌ریزی كلیه مناسبات فرهنگی، سیاسی و اقتصادی در عصر غیبت قرار دهد.
شاخص‌ترین فقیه، متكلم و اندیشمندی كه دردیدگاه فرهنگی ـ اجتماعی به تحلیل و بررسی اندیشه مهدویت و فرهنگ انتظار پرداخته، امام خمینی(ره) بوده كه نظریة ولایت فقیه را ارائه دادند. یكی از مهم‌ترین دلایل امام هم كه به آن استناد كرده، توقیع یا دست خطی بوده كه از سوی امام عصر(علیه السّلام) به اسحاق بن یعقوب صادرشده در پاسخ به سؤالی كه پرسیده بودند در ایام غیبت كبری در حوادث و پیشامدها چه باید بكنیم؟ در آن توقیع و دست خط بیان شده، «در‌ ایام غیبت كبری درحوادث و پیشامدها به راویان حدیث ما رجوع كنید چون آنان حجّت من بر شمایند و من حجت خدا بر شما».‌ این مبنای اصلی نظریة امام خمینی قرار گرفت كه با رهبری و تلاش‌های‌ایشان ومردم سرانجام انقلاب اسلامی‌به پیروزی رسید.11
پس از بررسی شاخص‌های انتظار فعال و غیر فعال، نحوة ارایة محتوای آیتم‌ها وسایر متغیرها در1597آیتمِ برنامة «به سوی ظهور» می‌توان به مهم‌ترین نتایج‌ این تحقیق بدین شرح اشاره نمود:
ـ برنامه «به سوی ظهور» تنها در 19 درصد از آیتم‌های خود به مبحث انتظار فعال پرداخته است.
ـ این برنامه با 63 درصد بیشترین شیوه و نحوه ارایه‌اش، شیوه ارایه احساسی و عاطفی است و بیشترین محتوای آیتم‌های‌ این برنامه با 56 درصد به مباحث احساسی و عاطفی اختصاص داشته است، در حالی‌كه دراین برنامه سهم مباحث كلامی(اعتقادی) ـ تاریخی 3/13 درصد و مباحث اجتماعی ـ سیاسی 12 درصد بوده است.
ـ بیشترین نحوة ارایة محتوایِ آیتم‌های برنامه به شكل احساسی و عاطفی63 درصد بوده است. درحالی‌كه 17 درصد آیتم‌های برنامه، نحوة ارایة شناختی، استدلالی و معرفتی داشته اند و5/19 درصد نحوة ارایة اطلاع رسانی.
ـ 48 درصد از آیتم‌های برنامه را آیتم «وله»٭ تشكیل می‌دهد كه 89 درصد ازاین میزان را وله‌های احساسی به خود اختصاص داده اند.
ـ بیش از 60 درصد پیام آفرینان برنامه را مردان تشكیل می‌دهند.
می‌توانیم‌ این‌گونه نتیجه‌گیری كنیم كه‌ این برنامه بیشترین نحوه ارایه‌ای كه بدان پرداخته و برجسته سازی نموده است، شیوة ارایة احساسی و عاطفی است.
بیشتر مخاطبان ما به خصوص نسل جوان اطلاعات درستی دربارة امام عصر (علیه السّلام) ندارند و پرداختن‌ این‌گونة سیما بدین موضوع، سبب دامن زدن به بار احساسی و عاطفی موضوع مهدویت درجامعه می‌گردد و درك نادرستی را به مخاطب القا می‌كند.
در این برنامه آیتم‌های آغاز برنامه،گفتارهنرمند، تشرف یافتگان خدمت امام عصر(علیه السّلام)، نامه‌ای به امام عصر(علیه السّلام)، ناله‌های فراق، آوای انتظار و شعر انتظار همیشه نحوة ارایة احساسی و عاطفی داشته‌اند. همچنین آیتم وله نیزبا 89 درصد نحوه ارایة احساسی و عاطفی داشته است.
تنها آیتم‌های گفت‌وگو با كارشناس با 97 درصد و نمایش بخش‌هایی از فیلم‌ها یا شبكه‌های آخرالزّمانی با 58 درصد نحوه ارایه شناختی، استدلالی و معرفتی داشته است. آیتم‌های بوستان انتظار (معرفی كتاب) همیشه، و آیتم‌های معرفی سایت‌های مهدوی، ارتباطات مردمی‌ و تبلیغ با 92 درصد نحوة ارایة اطلاع رسانی داشته اند.
ازسویی‌این برنامه در قسمت‌های ویژه‌ای كه به ایام ولادت معصومین(علیه السّلام)، اعیاد یا مناسبت‌های حزن آور مذهبی اختصاص داشته، بیشترین زمان از كلّ برنامه را به آیتم‌های احساسی و عاطفی اختصاص داده است. به عبارتی‌ این برنامه درمناسبت‌ها‌ی مختلف (شاد یا حزن آور) از رویكرد احساسی و عاطفی سودجسته است و بازنمایی این برنامه در موضوع مهدویت به شكل احساسی و عاطفی بوده است.
باید به این نكته توجه داشت كه باور مهدوی در بین مخاطبان یك باور مستحكم است كه رسانه یا برنامه‌های تلویزیونی آن را می‌توانند تقویت كنند و موجبات انس، شناخت و آگاهی بیشتر مخاطب را در زمینة مهدویت فراهم آورند.
این مطلب را مستند می‌كنیم به تحقیق باهنر كه 3/2 افراد جامعه‌ ایران كه از رسانه‌های مدرن (رادیو وتلویزیون) استفاده می‌كنند دارای علاقة بسیار به دین هستند و 3/1 باقی مانده نیز به آن بی علاقه نیستند.12
از سویی رسانه ملی باید برای بیان مباحث دینی و به خصوص مهدوی از «مدل آیینی» كه هدف نهایی آن به نمایش نهادن اعتقادات وبیان عواطف مشترك است، سودجوید.13 تلقی مدل آیینی از ارتباطات‌ این است كه به دنبال توزیع پیام درمكان و فضا نیست، بلكه می‌خواهد جامعه را در زمان نگه دارد و عقاید مشترك را باز نمایی كند.14
رویكرد آیینی ارتباط را در وهلة اول نه به عنوان «پراكندن پیام‌ها درفضا، بلكه نگهداری جامعه در زمان» می‌داند. دراین رویكرد ارتباطات «رساندن اطلاعات نیست، نمایاندن افكارمشترك» است.15
به طور كلّی می‌توان گفت نگاه آیینی نگاهی فرهنگی به ارتباطات دارد، نگاهی كه در جستجوی ارزش‌ها و معانی است.16
بنابراین رسانة ملی با استفاده از مدل آیینی و نظریه انتظار فعال می‌تواند به یكپارچگی جامعه وگسترش پیوند‌های اجتماعی درراستای انتظار فعال كمك نماید. یعنی مهدویت و عشق به امام عصر(علیه السّلام) تنها در موارد صرف آیینی چون حضور در جمكران یا دعای ندبة صبح‌های جمعه یا صدقه و دعا برای سلامتی و تعجیل ظهور (درعین‌ اینكه‌ این موارد بسیار مهم هستند)، خلاصه نشود.
از نكات مهم «مدل آیینی» توجه به ارتباط دو سویه بین مخاطب و فرستنده است با توجه به‌ این موضوع و در نظرگرفتن فرهنگ والای مهدوی كه یك اعتقاد ریشه دار در بین مخاطبان است، برنامه‌های مذهبی و به خصوص مهدوی تلویزیون باید در ارایة خود از این نحوه (مدل آیینی) كه نگاهی فرهنگی به ارتباطات دارد، استفاده نمایند.
از سویی توجه به نیاز‌های مخاطب و گوناگونی آنها دراین مدل بسیارمورد توجه است. برنامة به سوی ظهور هم به دلیل استفاده از امكاناتی چون‌ایجاد سایت(www.zohoor.ir و www.zohoortv.com )، استفاده از فكس و‌ ایمیل به شكل زنده در برنامه به مدل آیینی بسیار نزدیك است.
اما طبق نتایج نظر سنجی مركز تحقیقات از برنامه «به سوی ظهور» 7 /52 درصد بینندگان برنامه معتقدند برنامه «به سوی ظهور» درحدّ زیادی در پاسخ‌گویی به سئوالات آنها در زمینه موضوع برنامه موفق بوده است. اما جالب توجه است كه كمترین میزان‌ این نظرسنجی نیز به گفتة مخاطبان مربوط به همین بخش است كه ضرورت ارتباط بیشتر با مخاطبان وتوجه به نظرات آنان را می‌طلبد.
پس سیمای جمهوری اسلامی‌ و سازندگان‌ این نوع برنامه‌ها به جای پر رنگ و برجسته نمودن مباحث احساسی باید تلاش كنند سهم مباحث عقلی و اعتقادی را بالاتر ببرند و حتی ‌این مباحث را با توجه به مدل آیینی با مخاطبان به چالش بكشند تا موضوع مهدویت از حالت نمادین، سنتی و احساسی صرف خارج شود و مخاطبان در زمینه انتظار واقعی (انتظار فعال) به باور واعتقاد مشتركی رسیده و بدین سبب این باور گسترش یافته و توسط رسانه بازنمایی شود، انتظار واقعی‌ای كه سبب شود مخاطبان در تمامی اركان زندگی خویش وجود امام(علیه السّلام) را شاهد و ناظر اعمال خود ببینند به نحوی كه ‌این باور و انتظار اصیل در تمامی شئون اجتماعی، سیاسی و.... تجلی یابد.

نتیجه

براساس‌این تحقیق پیشنهاد می‌گردد:
ـ برنامه‌هایی كه دربارة امام عصر(علیه السّلام) ساخته می‌شوند برای مخاطبان خاصی تهیه گردند به عنوان مثال: برای كودكان، نوجوانان، جوانان و زنان....
ـ سازندگان‌این نوع برنامه‌ها به غیر از محتوا باید در ارائه جذابیت تصویری نیز بكوشند زیرا هر چقدر محتوا زیبا باشد اما نحوه ارائه رسانه‌ای نباشد، سبب مخاطب گریزی می‌شود. این مورد از عوامل مهم جذب مخاطب به سوی محتوا‌های دینی است.
ـ به موضوع مهدویت درقالب سریال‌ها و داستان‌ها پرداخته و تشرفات موثق به شكل فیلم،كلیپ و...برای جوانان ساخته شود، البته با توجه به رعایت تمام محدودیت‌های شرعی كه برای نشان دادن چهره امام(علیه السّلام) وجود دارد.
ـ باید ساختارخشك برنامه‌های مذهبی شكسته شود و مجریان برنامه و كارشناسان بتوانند به دور از زبان و بیان خشك، رسمی‌ و قدیمی‌ با مخاطبان ارتباط برقرار كنند. البته تا حدی كه محتوا زخمی‌ نشده و آسیبی به آن وارد نگردد.
ـ با حفظ بخش هنری‌ این نوع برنامه‌ها در هر قسمت بنا به تناسب از شاعران، خوانندگان، خطاطان و... استفاده شود و حتی المقدور از تكراری شدن‌ این بخش و تنها پرداختن به یك نوع هنر پرهیز شود.
ـ پس از پایان‌ این‌گونه برنامه‌ها پژوهشی درباره عملكرد برنامه و اینكه چه تأثیری روی مخاطب داشته، صورت گیرد تا مشخص شود‌ این برنامه‌ها چه تاثیری روی اعمال و كردار مخاطبان خود گذاشته‌اند و به اصطلاح در امام زمانی شدن مخاطبان چقدر موثر بوده اند.
ـ بعد معرفتی موضوع مهدویت و انتظار در این برنامه‌ها مورد توجه قرار گیرد و تلاش گردد چهره‌ای جذاب، مطلوب و دوست داشتنی از قیام جهانی امام عصر(علیه السّلام) به مخاطب ارائه شود، درحالی‌كه مخاطبان‌ این برنامه‌ها كمتر با ژرفای اتفاقی كه قرار است با ظهور امام عصر (علیه السّلام) رخ دهد، آشنا می‌شوند.
ـ دراشعار، موسیقی مداحی‌ها یا مراثی كه برای سایر معصومین خوانده می‌شود، بازنگری صورت گیرد تا خدای ناكرده به ساحت آن بزرگواران بی احترامی‌ نگردد.
ـ نوآوری وابتكاری از نظر قالب و محتوا در این نوع برنامه‌ها رخ دهد، زیرا بیشتر برنامه‌هایی كه در این رابطه تولید شده است در قالب‌های‌ تركیبی و میزگرد بوده است.

پی نوشتها:

1. ناصری، علی، بازشناختی از یوسف زهرا علیه السلام، چاپ اول، قم: انتشارات كیش مهر، ص 19
2. شفیعی سروستانی، ابراهیم، معرفت امام زمان (علیه السّلام) و تكلیف منتظران، چاپ اول، تهران: انتشارات موعود عصر(علیه السّلام)، ص154.
3. مطهری، مرتضی، قیام و انقلاب مهدی (علیه السّلام) از دیدگاه فلسفه تاریخ، چاپ پانزدهم، تهران: انتشارات صدرا، ص15.
4. منتظرقائم، خلیل، «مهدویت و بازتاب آن در رسانه ملی»، ماهنامه موعود، شماره 68، ص17.
5. حیدری، معصومه، نظرسنجی ازمردم 30 شهركشور درباره برنامه «به سوی ظهور»، گروه سنجش افكار، شماره تحقیق166/81.
6. صبور، رضا، گفت‌وگوی نگارنده با تهیه كننده برنامه «به سوی ظهور».
7. مطهری، مرتضی، قیام وانقلاب مهدی (علیه السّلام) از دیدگاه فلسفه تاریخ، چاپ پانزدهم، تهران:انتشارات صدرا، ص14.
8. مطهری، مرتضی، قیام و انقلاب مهدی (علیه السّلام) از دیدگاه فلسفه تاریخ، چاپ پانزدهم، تهران: انتشارات صدرا، ص15.
9. جمعی از نویسندگان، انتظار در اندیشه‌ها، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (علیه السّلام)، ص51
10. شفیعی سروستانی، ابراهیم، انتظار، بایدها و نبایدها، چاپ اول، قم: مركز پژوهش‌های اسلامی‌ صداوسیما، ص69.
11. شفیعی سروستانی، ابراهیم، معرفت امام زمان (علیه السّلام) و تكالیف منتظران، چاپ اول، تهران: انتشارات موعود عصر(علیه السّلام)، ص 176و174.
12. باهنر، ناصر، «راهبردهای آموزش دینی درتلویزیون با مطالعه در تطبیق رسانه‌های دینی»، فصلنامه پژوهش و سنجش، ویژه نامه آموزش.
13. مهرداد، هرمز، مقدمه‌ای بر نظریات و مفاهیم ارنباط جمعی، تهران:انتشارات فاران، ص52.
14. گیویان، عبداله، دو استعاره بنیادین برای فهم ارتباطات، فصلنامه رادیو وتلویزیون، شماره پاییز 1385، ص39.
15. ویندال، سورین وهمكاران، كاربرد نظریه‌های ارتباطی،‌ ترجمه علیرضا دهقان، چاپ اول، تهران: انتشارات مركز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ص19.
16. گیویان، عبداله، همان، ص40.

منبع: سایت موعود